اخبار > گزارش نشست تخصصی «بِس و هخامنشيان، خداي مصری در ايران‌ زمين»


نشست پژوهشی «بس و هخامنشیان: خدایی مصری در ایران زمین» برگزار شد.


کمیتۀ هنر ایران پیش از اسلام «پژوهشکدۀ هنر» در ادامه سلسله نشست های بررسی ابعاد هنرهای «جهان باستانی ایران»، نشست پژوهشی «بس و هخامنشیان: خدایی مصری در ایران زمین» را برگزار کرد.
به گزارش روابط عمومی پژوهشکده هنردر این نشست که عصر سه شنبه سوم بهمن با حضور چشمگیرعلاقمندان در محل پژوهشکده برگزار شد «دکتر کامیار عبدی» باستان شناس به ارائۀ موضوع پژوهشی خود با عنوان: «بس و هخامنشیان: خدایی مصری در ایران زمین» پرداخت و سیری از انتقال خدای «بس» را از مصر تا ایران شاهنشاهی هخامنشی ، از نقش و نمادشناسی تا اندیشه و آیین، برای حاضران تشریح کرد.
وی سخن خود را با بیان اهمیت بررسی خدای «بس» در شناخت ابعاد و دامنه های تبادلات و مناسبات بیناتمدنی ایران در روزگار هخامنشیان و مبحث فرهنگ پژوهی حوزه های تمدنی همجوار با ایران هخامنشی آغاز کرد و گفت: سخن من دربارۀ یک خدای مصری است که امروز چندان شناخته شده نیست و روزگاری به حوزه شاهنشاهی هخامنشی می آید و چندان شهرت و رواج و مقبولیت عام می یابد که تا قرنها ردپای آن را در باور و هستی شناسی و فرهنگ جمعی از مردم این سرزمین به وضوح می بینیم.
وی با طرح این پرسش اساسی به عنوان نقطه عزیمت بحث، آغاز سخن کرد که: ارتباط این خدای مصری با قلمروش شاهنشاهی هخامنشی چه بوده است؟ خدایی که با هخامنشیان می آید و با هخامنشیان هم تمام می شود و با فرهنگ این دوره ملازمت دارد و در دوره های بعد: (سلوکی و اشکانی و....) هیچ نشانی از آن نمی بینیم.
این پژوهشگر با برشمردن ویژگیهای تمدن مصر که روزگاری باشکوه‌ترین تمدن دنیای باستان محسوب می شد و «هرودوت» هم این حقیقت را تصریح کرده یادآور شد: وجود رود نیل بعنوان یک منبع آب فراوان و حوزه آبرفتی برای تولید غذا و رونق کشاورزی و تجارت، این تمدن را بعنوان یک تمدن متکی بر آب و آبیاری در جایگاه یک نمونه بارز در جهان معرفی می کند و در مقایسه با بین النهرین که بیشتر در فلسفه و ادبیات سابقه دارد، مصر در علوم و مهارتهای عملی زبانزد است. مثلا گندم امپراطوری روم را مصر تهیه و تامین می کرده و این رونق کم نظیر، همواره طمع قدرتها را برای تصاحب مصر بر می انگیخته است. مصریها همه چیز را با نقش و تزیین بسیار و مفصل می ساختند و هیچ چیز را ساده و بدون تجمل و آراستگی نمی گذاشتند. از این روی به همان میزان که تمدنشان بزرگ و باشکوه و عظیم است، خدایانشان نیز فاخر و شکوهمندند. مثل: آمون، رع، ایزیس، ازیریس، همه مجلل، رسمی، نفیس و با هیبت و پرمهابت.
وی آنگاه به تشریح هستی شناسی معنوی مصریان باستان و اعتقادات و آیینهای مذهبی آنان و بررسی نسبتشان با خدایان و ایزدان باستانی این سرزمین پرداخت و افزود: مصریها بسیار مذهبی و به همان میزان بسیار خرافاتی بودند و تقدس و تعصبی فراوان برای خدایانشان قائل بودند
«دکتر کامیار عبدی» سپس به گونه شناسی و تحلیل ماهیت ایزدان کهن مصر پرداخت و گفت: خدایان مصر باستان بسیار اشرافی بودند و ورای زمین و زندگی انسانها و دغدغه ها و نیازهای حقیر آنان، سروکارشان با امور کیهانی بوده نه مسائل پیش پا افتاده و روزمره و همین امر یک دوگانگی در فرهنگ مصریان ایجاد می کند بدین ترتیب که مردم عادی با خدایانشان هیچ کاری نداشتند. با اینکه در معابد و مراسم و آیینها شرکت می کردند اما فقط در بیرون و حق ورود به صحن معابد و حضور در مجاورت فرعونها را نداشتند. رفته رفته این احساس نزد مردم عادی شکل می گیرد که خدایان به بشر توجه ندارند و اصلا وقت فکر کردن به امورات جزئی و بی اهمیت انسانها را ندارند و لذا به تدریج این تصور نزد مردم مصر شکل گرفت که این خلاء را با خدایان کوچکتر، معمولی تر و عامه پسندتری رفع کنند: خدای «بس» از همینجا ظهور می کند. همزمان با ظهور گروهی از خدایان جدید که نه آن جلال و شکوه حیرت آور و دور از دست را دارند و نه آن معابد طلایی و مراسم و آیینهای عظیم را و برای امور پیش پا افتاده مردم عادی ساخته شده اند. مثل الهه توارت که با الگوبرداری و الهام از اسب آبی، الهه نگهبان نوزادان و کودکان است و مجسمه اش را بالای سر نوزادان و کودکان برای محافظت و نگاهبانی می گذاشتند. یا الهه باستت که ماده گربه بوده و آن هم از روی الگوی ماده گربه که به شدت مراقب توله های خود است گرفته شده و این هم کارکردی مشابه داشته است.
این محقق باستان شناسی با ذکر این نکته که ما هنوز خاستگاه خدای «بس» را نمی شناسیم و برخی منشاء آن را از سودان و مناطق اطراف مصر می دانند ، به تشریح ویژگیها و کارکردهای خدای «بس» پرداخت و خاطرنشان کرد: «بس» یک موجود ترکیبی است که یک نظیر و همانند مونث هم به نام «بستات» دارد. کارکرد او حفاظت و مراقبت انسان در برابر موجودات و حشرات موذی مثل مار و عقرب و... دیگر خطراتی است که مسافران ممکن است با آنها مواجه شوند. ایزدی کوتوله و بدریخت و بدقیافه که بر خلاف خدایان مجلل و با هیبت و شوکت، همراه مردم عامی و نیازهای کوچک آنها به شمار می رفت.
سخنران نشست در ادامه، به ورود این ایزد به قلمرو ایران هخامنشی رسید: از زمان کمبوجیه، مصریها با جهان خارج، ارتباط ها و مبادلاتی پیدا کرده بودند. او سپس به مباحثی در خصوص روابط و مناسبات تاریخی- تمدنی ایران و مصر از زمان کمبوجیه و داریوش و تصرف و الحاق مصر به قلمرو هخامنشی تا شورش و استقلال مصر و سپس تصرف مجدد آن در زمان اردشیر سوم ارائه کرد و گفت: از زمان داریوش است که مصر یک «ساتراپی» هخامنشی می شود و کانال سوئز در راستای توسعه طلبی شاهنشاهی و تسهیل مسیر تجارت و فرستادن نیروی دریایی به دریای مدیترانه هنگام جنگ با یونانیها حفر می شود. داریوش به عنوان یک فرعون رسمی در مصر پذیرفته می شود. یکی از مهمترین کارهای او به کار گماردن مصریان با آن همه روحیه و خصلت بیگانه هراسی و ترس و توهم بیش از اندازه نسبت به اقوام بیگانه و غیر بومیان است که آنها را به کار در شوش می گمارد- که در کتیبه معروف او اشاره شده که مصریان در کار در حوزه طلاکاری که در آن مهارت بسیار داشته اند گماشته است.
عبدی در ادامه به ذکر مواردی در خصوص نمادشناسی نقوش خدای «بس» در مهرهای مسطح، اشیاء یافته شده از قلمرو شاهنشاهی هخامنشی- از آناتولی و فنیقیه و عراق تا آسیای مرکزی- در کاوشهای باستان شناسی، خمره های سفالی با شکل و نقش «بس» که آب آن به باور مصریان خاصیت شفابخشی و تبرک داشته است، سنگها، اشیای فلزی، پیکرک های «بس»، اجزای متعلق به نقش برجسته ها و عناصر ساختمانی و معماری پرداخت.


مباحثی در زمینه تطور و دگردیسی «بس» در شکل ایرانی خود، محور بعدی سخن این پژوهشگر بود که به گفتۀ او در دو شکل، نمود و تجلی یافته است:
اول- تطور نقش و بازآفرینی و نهایتاً ایرانی کردن نقوش
دوم- مرحله مهمتر در این تحول که فراتر از تغییر در شکل ظاهری و مشخصه های سبک شناختی است، ورود «بس» به ایدئولوژی هخامنشی را نشان می دهد.
آخرین محور این نشست، سیر تداوم «بس» تا حدود سه قرن بعد و تحول آن به شکل یک لژیونر رومی و نسبت این اسطوره با گرایشهای نظامی بود. سخنران تصریح کرد: البته اینها عمدتاً مبتنی بر حدس و گمان و فرضیات است که می کوشد ارتباط خدای «بس» را با نظامیگری و سپاهیگری پیدا کند که به نظر او کشف آن تاثیر بسیاری در زمینۀ برهمکنش و داد و ستد فرهنگی ایرانیان و مصریان در این افق تاریخی خواهد گذاشت.
«دکتر کامیار عبدی» سخن خود را این گونه جمع بندی کرد که: «بس» یک خدای متعلق به مردم عادی و عامی بود و نه اشراف و درباریان و بزرگان هخامنشی و ما در هیچ جای نقوش و ابنیه سلطنتی و عمارات حکومتی این دوره، نشانی از او نمی بینیم.
پایان بخش این نشست پژوهشی، طرح پرسش حاضران و پاسخ این پژوهشگر و کارشناس به سوالهای مطرح شده بود.
کمیته «هنر ایران پیش از اسلام» پژوهشکده هنر با هدف بازشناسی ابعاد و زمینه های فرهنگی، تمدنی، تاریخی و فکری هنرهای ایران کهن، سلسله نشست‌های تخصصی خود را با دعوت از اساتید و صاحب‌نظران حوزه های مختلف هنرپژوهی ایران پیش از اسلام ادامه خواهد داد. شرکت در این نشستها برای عموم علاقمندان آزاد است.


خبرهای ما را در کانال تلگرامی پژوهشکده هنر دنبال کنید:
تلگرام پژوهشكده هنر:    @aria_ac


خروج