اخبار > گزارش گام دهم از درسگفتارهای نظریه و نقد هنر


سلسله درسگفتارهای تخصصی نظریه و نقد هنر در گام دهم؛

پژوهشکده هنر؛ «نظریه های هنر و نظریه های فرهنگ» را به بحث و تحلیل گذاشت


پژوهشکده هنر، گام دهم را از سلسله درسگفتارهای تخصصی «نظریه و نقد هنر» با پرتو افکندن به «نظریه های هنر و نظریه های فرهنگ» برداشت.
به گزارش روابط عمومی پژوهشکده هنر ـ وابسته به فرهنگستان هنر ـ دهمین درسگفتار از مجموعه درسگفتارهای تخصصی نظریه و نقد هنر که به «نظریه های هنر و نظریه های فرهنگ» اختصاص یافته بود در پژوهشکده هنر برگزار شد.


در این نشست که عصر  سه‌‌شنبه ۲۰ شهریور با حضور علاقمندان و شماری از صاحبنظران برگزار شد دکتر «احمد پاکتچی» نشانه شناس، دانشیار دانشگاه امام صادق (ع) و عضو شورای عالی دائرة المعارف بزرگ اسلامی به بررسی، ارزیابی و تبیین نسبت نظریه‌‌های هنر و نظریه‌‌های فرهنگ پرداخت.


گزارشی از این نشست را از نظر می گذرانید؛

نشست با سخنان اسماعیل پناهی عضو گروه نظريه و نقد پژوهشكده هنر و دبیر درسگفتارهای نظریه و نقد هنر آغاز شد.
پناهی با بیان اینکه: نظریه ‌‌های هنر و نظریه ‌‌های فرهنگ هر کدام بسیار متنوع و متفاوت هستند به مرور نظریه ‌‌های بازنمایی، فرمالیسم و بیانگری، بحثهای اصالت و استقلال هنر، خودبسندگی ذاتی هنر، ربط هنر و حقیقت و نیز نظریه -های فلسفی، زبانی، جامعه ‌‌شناختی و انسان‌‌ شناختی فرهنگ پرداخت و تبیین مناسبات این دو ‌حوزه را بسیار دشوار دانست. 

عضو گروه نظریه و نقد هنر افزود مناسبات هنر و فرهنگ چنان وثیق است که گاهی هنر جزئی از فرهنگ تلقی می ‌شود و تفاوت در هنرها به تفاوت در فرهنگ ‌ها نسبت داده می ‌شود و تحولات هنری به تحولات فرهنگی. آیا هنر جزئی از هنر و عامل پویایی آن است  یا با در نظر گرفتن جنبه‌ های انتقادی هنر می ‌توان شأنی فراتر از چارچوب‌ های فرهنگ داشته باشد؟
بی‌‌شک هنر هر جامعه ‌‌ای نقشی بسیار مهم در شکل‌‌گیری مخیله اجتماعی (social imaginary) و افکار عمومی دارد و در قالب انواع ایماژها و استعاره‌ها و آثار هنری، شیوه‌ زیست و نحوه‌ بودن آن فرد و ساز و کار آن جامعه را تحت تأثیر قرار می‌‌ دهد. از سوی دیگر مخیله‌ اجتماعی و افکار عمومی بر آثار هنری یک جامعه تأثیر می‌‌ گذارد.
پناهی با بیان ویژگی جوامع دوره‌‌های مختلف، یعنی کلیت و یکپارچگی نهادی در جوامع سنتی؛ و تقسیم کار و تفکیک نهادی (استقلال یا خودآیینی) در جوامع مابعدرنسانسی، رابطه‌ میان فرهنگ و هنر را نیز به‌ تبع آن متغیر دانست.
وی در ادامه با بیان این که اثر هنری از یک سو حاصل زمینه‌ تاریخی ‌ـ ‌‌فرهنگی و از سوی دیگر برآمده از عنصر فراتاریخی، عام و جهان‌ شمول است افزود آثار هنری در جوامع و فرهنگ‌ های سنتی عموماً روشنابخش جهانی هستند که خود زاده آنند اما در هنر جدید آثاری پدید می ‌‌آیند که می ‌توانند واقعیت تاریخی زمان خود را مورد تأمل انتقادی قرار دهند، و به این ترتیب چشم‌ اندازهایی را بر ‌جهان‌ ها و معانی ممکن اما ناموجود بگشایند.
وی افزود: در باور عموم هنر بخشی از فرهنگ و شاخه ای از شاخه های آن در نظر گرفته می شود اما به نظر می‌‌رسد این باور چندان دقیق نیست. در این درسگفتار جناب دکتر پاکتچی این نسبت را تحلیل خواهند کرد و به پاسخ برخی از پرسشهای این بحث خواهد پرداخت. پاره ای از پرسشهای بی شمار در این حوزه را به این شکل می توان مطرح کرد: جایگاه هنر در فرهنگ کجاست؟ در بررسی نسبت بین فرهنگ و هنر آیا هنر مقوّم فرهنگ است یا فرهنگ مقوّم هنر؟ آیا فرهنگ، زمینه شکل گیری (context) هنر است؟ یا برعکس؟
در ادامه ، «دکتر احمد پاکتچی» مدرس، مولف و صاحبنظر حوزه مطالعات و مباحث نظری فرهنگ و دانشیار دانشگاه امام صادق مباحث خود را با موضوع: «نظریه های هنر و نظریه های فرهنگ» ارائه كرد.
پاکتچی در مطلع سخن گفت:  پیشاپیش ناگزیرم دو‌ نکته را پیش از ورود به قلمرو بحث عرض کنم:
۱- مساله نسبت بین نظریه‌‌های هنر و نظریه‌‌های فرهنگ یک بحث میان رشته ای است و ‌چند حوزه مختلف را در بر می گیرد از قبیل: نشانه شناسی فرهنگی، نظریه اجتماعی، و....
۲- در فرصتی چنین کوتاهی نمی توان فهرستی بلندبالا از نظریه‌‌های هنر و نظریه‌‌های فرهنگ ارائه کرد و به تحلیل و تبیین آنها پرداخت.
وی نقطه عزیمت و‌محور اصلی بحث خود را اینگونه ترسیم کرد:
بحث من در واقع بحث نظریه ها نیست. یک «فرانظریه» است و ما از فاصله دور به مجموع این نظریه ها نگاه می-کنیم. برخی پرسش‌‌های دبیر نشست گفت: این پرسشها و مباحث بیش از ۱۵۰ سال (از ۱۸۷۱) سابقه و پیشینه دارد. گو اینکه در حوزه نظریه فرهنگ، تشتت آرا بمراتب وسیعتر از حوزه نظریه های هنر است و تلاش ما بر این است که قدری از ابهام این نظریه ها بکاهیم و در یک مقایسه به مباحثی قابل فهم تر تبدیل کنیم.


جایگاه هنر در فرهنگ
پاکتچی در این قسمت از گفتار خود یادآور شد: اگر از یک زاویه به هنر نگاه کنیم هنر را درون خانه فرهنگ می یابیم و از زاویه دیگر احساس می کنیم این دو با هم تباین دارند. در فرهنگ، «آموختن» محوریت دارد و در هنر، «نوآوری» اصالت و موضوعیت دارد.
در تعاریف کلاسیک تا حدود ۱۹۱۲ در تلقی متعارف، منظور از هنر، «خلق زیبایی» بود نه به طریقه «کشف و کاوش» بلکه یک «تعریف» بود یعنی دنیای مدرن، تعریفش از هنر، این بود تا زمان ظهور کوبیسم و دادائیسم.
مفهوم «خلاقیت» و مفهوم «ظرافت» در تعریف و تلقی مدرن از هنر، مبتنی بر کشف نیست بلکه ناشی از تعریف است. یعنی در تعیین مؤلفه های اصلی هنر این دو مفهوم جایگاه محوری دارند. دومولفه ای که همراهی آنها «اکثری» است نه «وجوبی»: خلاقیت (بداعت) و  ظرافت (ارزش زیبایی شناختی)
می شود این دو ملازم هم نباشند و بارها و بسیار مشاهده کرده ایم که یکی بدون دیگری باشد: مثلا اثر معروف مارسل دوشان که در تاریخ هنر آشناست نوآوری دارد بدون ظرافت و آثار ظریفه که به تولید انبوه می رسند می توانند فاقد نوآوری باشند. پس می شود هر نویی زیبا نباشد و می شود هر زیبایی نو نباشد. همپوشانی این دو، در تساوی نیست و این دو دایره کاملا در هم نمی افتند و متداخل نمی شوند. در واقع ما art شماره ۱ و شماره ۲ داریم که الزاما بایکدیگر انطباق کامل پیدا نمی کنند.
پاکتچی آنگاه به پیشینه تلقی ملازمت فرهنگ و هنر در کشور ما که در قالب وزارت فرهنگ و هنر تجلی یافته بود اشاره کرد و در خصوص تنوع تعریفها در این زمینه با بیان عدم امکان ارائه تعریفی واحد از فرهنگ و از هنر، ضرورت ارائه شبکه ای از تعاریف را که بتوانند طیفی از نظریات متنوع را پوشش دهند یادآور شد.


تحلیل مؤلفه‌‌ های هنر
در این بخش، سخنران درسگفتار به مولفه نوآوری در هنر پرداخت و با اشاره به نامگذاری علم «بدیع» به این نام که در حوزه آرایه های لفظی و کلامی است، افزود: صنایع بدیعی نیز ناظر به همین وجه بود یعنی «مولفه ساختن ـ صناعت» در هنر که متناظر با مفهوم نوآوری است و با آن چیزی را می سازیم که قبلا نبوده باشد. یکی از گسترش‌های معنایی در غرب، واژه «صنعت» و «صناعت» در جهان اسلام بود.
وی در ادامه به مقوله «مهارت» (skill) در هنر پرداخت و افزود در ایران هم همین تلقی رایج بوده است: اشعار و امثالی مانند از هر انگشتش یک هنر می چکد یا هنر مرد به ز دولت اوست. و عشق می ورزم و امید که این فن شریف/ چون هنرهای دگر موجب حرمان نشود، ناظر به مولفه مهارت در کاری است.
وی به اصطلاح «فن» در زبان عربی اشاره کرد که بر اساس آن به هنرمند، «فنان» گفته می شده است و‌جنبه مهارتی هنرمند را مطمح نظر و‌ محور توجه خود داشته است.
وی در باب مؤلفه ظرافت و زیبایی در هنر افزود: کسی می تواند کار «ظریف» و «زیبا» کند که «مهارت» داشته باشد. اصطلاح «صنایع مستظرفه» در کشور ما ناظر به همین معناست و همینطور: «ظریف» و «ظرافت» و «ظرفا» در فرهنگ اسلامی. در زبان آذری هم هنر به «اینجه صنت» تعبیر می شود: (مهارت) و (ظرافت) در پیوند با یکدیگرند. 

فرهنگ: سپهر نشانه ای

پاکتچی در ادامه گفت: مطابق نگاه فرهنگ پژوهان، فرهنگ یک «فضای دریافت ـ پرداخت و بده ـ بستان و ارتباط و تعامل دائمی و مستمر» است: «متن» ها پیوسته و‌مدام در حال (تولید) شدن و هم همزمان، (مصرف) شدن اند. به این فضا می گویند: «فرهنگ» بمثابه ی: «سپهر نشانه ای»
حالا همین نظریه فرهنگ را در حوزه مولفه های دوگانه که در هنر، بدان اشارت رفت، بیاوریم:
مهارت و ظرافت، هم در فرایند (پرداخت) و هم در فرایند (دریافت) مطرح است. این نگاه به هنر، یک «نگاه ارتباطی» است.
وی با طرح این پرسش که: آیا تنها مهارت و ظرافت، خاص تولید کننده متن هنری است و نه مخاطب و‌جامعه؟ پاسخ داد: پاسخ، منفی است. این یک فرایند دوطرفه است. مخاطب هم باید مهارت دریافت و خوانش متن را داشته باشد. مثلا مهارت خواندن رمان داستایفسکی یا شعر حافظ را. به همان اندازه تولید کننده اثر، دریافت کننده هم باید مهارت درک و تشخیص متن داشته باشد. درک متن مؤلف، خود، محصول و محتاج «مهارت تشخیص فرم ها»ست. این مستلزم ورود به یک فضای کاملا ارتباطی و متعامل است که حتی درمورد تدریس فیزیک کوآنتوم توسط یک استاد هم صدق می کند؛ بدین ترتیب که اگر من یک مخاطب بی سواد باشم هرگز این «فرایند ارتباط» شکل نمی گیرد. در این زمینه می توان به محوریت مساله ارتباط در نظریه «عقلانیت ارتباطی» هابرماس اشاره کرد.
مساله نوآوری و ساختن
دو شکل از تولید متن داریم:  ۱. روند تدریجی و (برنامه مدار) و  ۲. رخدادهای انفجاری و ناگهانی
بخشی از فرهنگ، حاصل برنامه ریزی و فرایند تدریجی و بخشی حاصل رخدادهای ناگهانی، دفعی و انفجاری است.
«فاین آرت» یا وجه ظرافت محور هنر کاملاً در فضای تدریجی است و وجه ابداع‌گونه نیز در فضای فرهنگ انفجاری یعنی خلق چیزی که اصلا انتظارش را نداریم: «نوآوری انفجاری»
پاکتچی اضافه کرد: نوآوری و ساختن به نسبت محصول هنری و سنت رایج ارجاع می یابد. قرار است چیزی نو شود که در سنت، سابقه ندارد.   مبنای قضاوت ما درباره «نوبودگی»، در مقایسه با جریان سنت گذشته است اما ظرافتها در دل سنت هستند و چالشهای فرهنگی و چالشهای هنری، برآیند هر دو وجه است، یعنی برآیند روندهای برنامه مدار با رخدادهای انفجاری.
وی در تبیین و تمایز این دو وجه خاطرنشان کرد: انفجار، امری رخدادی است اما برنامه ها کاملا یک روند و مسیر را برای ما ترسیم می کنند.
فرانقش ها در فرهنگ و هنر (نظریه مایکل هالیدی)؛
هالیدی در زبان، سه فرانقش یا «نقش عمده در بالاترین سطح» را درنظر می گیرد و هر چیز را که در زبان رخ می دهد (و من می گویم هر چیز را که در هر حوزه ای از فرهنگ اتفاق می افتد) ترکیبی از این سه نقش می داند:
۱- یکی از این کلان نقش های زبانی: «فرانقش اندیشگاهی» است که برمی گردد به «تولید کننده متن» و «مصرف کننده متن». به تولیدکننده برمی گردد؛ به این معنا که در درون تولیدکننده چه گذشته و از آن‌‌طرف، مصرف کننده متن چه شخصیت و چه ظرفیتی برای فهم دارد؟
۲- خود این additional را هالیدی به ۲ بخش تقسیم می کند:
الف. روابط ریاضی مفهوم ها و گزاره ها و فضای منطقی
ب. تجربه وجودی پدیده؛ که مساله و دغدغه اش چینش گزاره ها درکنار همدیگر نیست. ما می توانیم این را در حوزه مباحث هنر، موقعیت یابی کنیم و شخصیت فردی هنرمند و منبع الهام او را بررسی کنیم.
ج. در گام بعد، رابطه ای بینا-شخصی تحقق می یابد. یعنی کسی که می خواهد متنی را تولید کند باید از پیش، درکی از مخاطب داشته باشد و دایره مخاطبان را تعیین و ترسیم کند و دیالوگ و گفتگو با آنان را با «فرانقش غیر شخصی» شروع کند.
۳- فرانقش متنی یا textual
این متن می تواند یک مجسمه، یک قطعه موسیقی، یک شعر، یک شهر، یک معماری و یک تابلو نقاشی باشد.
این سه فرانقش کمک می کند به حل مساله ما یعنی «شناخت نسبت محصول ما با سنت» که چه مقدار، حاصل جنبه های تجربه وجودی یک هنرمند و چه مقدار حاصل فرانقش بیناشخصی است که درآن سنت ها اهمیت بسیار زیادی می یابند.

هنر در سطوح مختلف جمعی
در این بخش، پاکتچی سه نوع نگاه را در تبیین سطوح جمعی هنر برشمرد:
۱- نگاه خالق محور (فرانقش اندیشگاهی)
۲- نگاه ارتباط محور و معطوف به فضای خلق اثر (فرانقش بیناشخصی)
۳- نگاه اثر محور و معطوف به ساختار متن (فرانقش متنی)
اما اگر بدنبال تعریفی فراگیر از هنر باشیم و نظریه ای که بتواند کاملتر و کم نقصتر باشد به نظر می رسد بهتر است تا آن را شبکه ای در ترکیب و تعامل این ۳ درنظر بگیریم تا تعریف جامعتری داشته باشیم تا اینکه تنها یک زاویه دید داشته باشیم.
ویژگیهای هنر
پاکتچی گفت دو مولفه مهم هنر را مطرح می کنم و تلاش می کنم بحث را به نتیجه برسانم:
اول ـ بخشی از دنیای هنر، دنیای تجربه وجودی و بر مبنای زبان رؤیا (ابهام، الهام، متافیزیک، نیروهای درونی هنرمند، و.....) است.
دوم ـ بلافاصله این اثر تولید شده درگیر فضاهای ارتباطی و سنتها می شود: چنانچه مولوی در شعر خود ملالت خود را از حصار سنت و تکرار بازگو می کند «مفتعلن مفتعلن مفتعلن، کشت مرا...!». این یعنی: «فرایند تبدیل زبان رؤیاگونه به زبانی قابل فهم»: «من گنگ خوابدیده و عالم، تمام، کر/ من عاجزم ز گفتن و خلق از شنیدنش»
دکتر پاکتچی مهمترین راهکار فرهنگی شدن هنر را در نظر گرفتن نسبت آن با «سنتها» از سویی و نسبت آن با «فضاهای جمعی» از سوی دیگر دانست و تأکید کرد: زبان هنر، زبان فردی است. برخلاف فرهنگ، دیگرسازی گروهی مسأله هنر نیست.
این پژوهشگر نام آشنای حوزه نشانه شناسی فرهنگ، از مباحث خود نتیجه گرفت که زبان هنر با درک جهانی گسترده تری روبروست، درحالی که متن های فرهنگ، بیرون از سپهر خود، تبدیل به «نامتن» می شود مثلا آداب و رسوم فرهنگی یک قوم برای قوم دیگر بسیار دیرفهم و دشوار است.
اما در حوزه هنر، ارتباط، بسیار راحت تر و فراگیرتر است. حتی در ادبیات با وحود حجاب و مانع زبان، با یک ترجمه خوب، این رابطه امکان پذیر می شود و آن فضاهای پر رنگ «خود» و «دیگری» که در فرهنگ است، بسیار رقیقتر است یا اصلا وجود ندارد.

چالش ذهنیت و عینیت در فرهنگ و هنر
واپسین بخش این سخنرانی، تحلیل رابطه بین دنیای بیرونی و درونی و‌مکانیزم تأثیر و تأثر متقابل این دو بود که سخنران در خصوص آن گفت: ما بر دنیای بیرون، تأثیر می گذاریم و آن را تغییر می دهیم. دنیای بیرون نیز قطعیت های خود را بر ما تحمیل می کنند و از آن طرف هم ما می خواهیم ایده های خود را در دنیای بیرون پیاده کنیم و میان این دو، دنیایی وجود دارد که فرهنگ، دقیقاً در آنجاست؛ یعنی نه در دنیای بیرون و نه در دنیای درون. و من این را به «میان ـ جهان» ترجمه کرده ام.
هنر هم عینا در همین نقطه است: هنر نه کاملا ذهنی است و نه کاملا عینی
وی با اشاره به نظریه مرحوم علامه طباطبایی در تبیین وجود واقعی و وجود اعتباری، سخن خود را با این جمله به پایان برد که: در نهایت، فرهنگ و هنر را باید در جهان هنری و سپهر نشانه ای جستجو کرد: نه در ذهنیت و نه در عینیت.
پایان این نشست با طرح پرسش از سوی حاضران و پاسخ آنان توسط دکتر احمد پاکتچی همراه بود.
پژوهشکده هنر، سلسله درسگفتارهای تخصصی نظریه و نقد هنر را همچنان تداوم خواهد داد.


خروج