اخبار > باید با نگاهی تازه به هنرهای ایران پیش از اسلام بپردازیم


  چاپ        ارسال به دوست

باید با نگاهی تازه به هنرهای ایران پیش از اسلام بپردازیم

مؤلف کتاب «شمایل‌نگاری در دورة ساسانیان» مطرح کرد:

باید با نگاهی تازه به هنرهای ایران پیش از اسلام بپردازیم

ندا اخوان‌اقدم گفت: پژوهش‌هایی که تا امروز، به‌ویژه در ایران، انجام شده است کارهای بسیار ارزشمندی‌اند ولی بیشتر توصیف این آثار است، و تفسیر، تحلیل و بررسی آنها را بر عهده خواننده گذاشته‌اند. به نظر می‌رسد زمان آن فرا رسیده که خوانش جدیدی از آثار هنری ایران پیش از اسلام داشته باشیم.

ندا اخوان‌اقدم عضو هیئت علمی‌ پژوهشکدة هنر در گفت‌وگو با خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) دربارة دلیل نگارش کتاب «شمایل‌نگاری در دورة ساسانیان» اظهار کرد: بخشی از سابقة پژوهش‌های من به رشتة تخصصی‌ام، یعنی فرهنگ و زبان‌های باستانی، بازمی‌گردد؛ علاوه بر این،‌ بنده عضو هیئت علمی‌ پژوهشکدة هنر و عضو گروه تاریخ هنر هستم؛ بنابراین، پرداختن به بخش فرهنگی و هنری ایران پیش از اسلام جزء علایق و دل‌مشغولی‌های اصلی‌ام محسوب می‌شود.

او همچنین گفت: به نظرم باید با نگاهی تازه به هنرهای ایران پیش از اسلام بپردازیم. پژوهش‌هایی که تا امروز به‌ویژه در ایران انجام شده است کارهای ارزشمندی‌اند ولی بیشتر توصیف این آثار است، و تفسیر، تحلیل و بررسی آن‌ها را بر عهده خواننده گذاشته‌اند. به نظر می‌رسد زمان آن فرا رسیده که خوانش جدیدی از آثار هنری ایران پیش از اسلام داشته باشیم.

این پژوهشگر با اشاره به اینکه دانسته‌های ما از ایران پیش از اسلام بسیار محدود است بیان کرد: دانسته‌های ما از آن دوره بیشتر محدود به تاریخ سیاسی و تا حدودی تاریخ اجتماعی و موضوعات دینی است و به طور خاص آنچه مربوط به دربار و دولت است. اطلاعات ما از زندگی مردم عادی آن دوره بسیار اندک است. متأسفانه نمی‌دانیم که مردم عادی چگونه زندگی می‌کردند و علایق و باورها و سلایق آنان چه بوده است و آثار هنری و دست‌ساخته‌های آنان چه ویژگی‌هایی داشتند.

مؤلف کتاب «بررسی ظروف فلزی ساسانیان از دیدگاه نمادشناسانه» چنین افزود: برای اینکه دیدمان را وسیع‌تر کنیم ناچاریم میان اطلاعاتی که از آن دوره داریم پیوندهایی برقرار کنیم؛ برای من که فرهنگ و زبان‌های باستانی خوانده‌ام اصولاً متن و زبان کمک بسیاری می‌کند که با ایدئولوژی و جهان‌بینی ایران باستان بیشتر آشنا شوم. وقتی شما دانسته‌های منتج از متن را در کنار آثار هنری ـ‌به خصوص در دورة ساسانی‌ـ قرار می‌دهید به نتایجی می‌رسید که کمک شایانی به تحلیل آن آثار می‌کند. البته، این مطلب بدین معنی نیست که تفسیرها و تحلیل‌های حاصله قطعی است بلکه صرفاً بررسی آن آثار هنری از دید دیگری است که قابل تأمل است و می‌توان آن را نقد کرد. کتاب «شمایل‌نگاری در دورة ساسانیان» و کتاب‌های دیگر من نیز با این رویکرد و تفکر نگاشته شده‌اند.

 

اخوان‌اقدم دربارة این کتاب و مفهوم شمایل‌نگاری بیان کرد: شمایل‌نگاری شاخه‌ای از مطالعات تاریخ هنر است که مرتبط با جنبة انتزاعی تصویر است و به مضمون و معنای اثر در تقابل با فرم آن می‌پردازد. در کتاب «شمایل‌نگاری در دورة ساسانیان» آثار این دورة تاریخی و در واقع بیشتر آن چیزی که محصول هنری دربار ساسانی را شامل می‌شود اعم از نقش‌برجسته‌ها، سکه‌ها و مُهرها را با توجه به متن و باورهای دینی و اساطیری آن دوره مورد بررسی قرار داده‌ام تا بلکه این نتیجه حاصل شود که ساسانیان شمایل‌ها یا همان تصاویر مقدسان خود را چگونه و با چه رویکردی به تصویر درآورده‌اند.

وی در ادامه اظهار کرد: برترین ایزد زردشتیان اهوره‌مزدا است که تصویر مادی ندارد و کاملاً انتزاعی است؛ این بررسی چنین انجام گرفته که به عنوان مثال هنرمندی که در دورة ساسانیان نقش‌برجستة اهوره‌مزدا را حکاکی کرده است با چه تخیل و تصوری این کار انجام داده است. با کنار هم قرار دادن آثار متعدد و با توجه به شواهد متنی و ادبی و مطالعات پیشین سعی به پرداخت این موضوع داشته‌ام.

این پژوهشگر با بیان اینکه پیش از این دو تن از محققان غربی، مری بویس و مایکل شنکار، دیدگاه‌هایی در این زمینه ارائه کرده‌اند، گفت: نظر بویس بر این بود که ساسانیان شمایل‌شکن بودند و منشأ شمایل‌شکنی اسلام و مسیحیت را در زردشتیان می‌داند. اما از سوی دیگر شنکار معتقد است که ساسانیان ضد شمایلی بودند یعنی ترجیح می‌دادند به جای مقدسان از تصویر کردن عناصر بهره گیرند. در کتاب «شمایل‌نگاری در دورة ساسانیان» دیدگاه این دو محقق را معرفی کردم و با بررسی و تحلیل سعی به ارائة نظر دیگری داشته‌ام.

مترجم کتاب «معنا در هنرهای تجسمی» در پاسخ به این پرسش که چرا این دو محقق غربی ساسانیان را شمایل‌شکن یا ضدشمایل می‌دانستند چنین اظهار کرد: بویس بیان می‌کند که به ندرت از این دوره تندیس به‌ جا مانده و بیشتر آنچه می‌بینیم شامل تصاویر دوبُعدی و یا همان نقوش‌برجسته است که آن نیز بازمانده‌ای از سنت بین‌النهرینی دانسته می‌شود ازاین‌رو او چنین نتیجه می‌گیرد که ساسانیان شمایل‌شکن بودند.

از سوی دیگر شنکار به ضد شمایلی بودن ساسانیان باور دارد.از نظر او این ویژگی آنان منجر به این شده که ساسانیان از عناصری همچون آتش و یا ابزارها و یا حتی فضای تهی برای خلق تصاویر مقدسان خود بهره ببرند. در این کتاب هر دو نظر به طور مفصل معرفی و تحلیل شده است.

نویسندة کتاب «درآمدی بر تاریخ داستانی ایران پیش از اسلام» در پاسخ به این پرسش که آیا ساسانیان که در دوران حکومت خود بر ایران از سنت‌های تصویری متفاوتی بهره می‌بردند چنین بیان کرد: من در کتاب «شمایل‌نگاری در دورة ساسانیان؛ یک بررسی تحلیلی» به غرب ایران پرداختم چون سنت تصویرنگاری در شرق کاملاً متفاوت است. در غرب ایران ـ‌جایی که مقر دولت و دربار بودـ کاملاً با باورها و عقاید مورد پذیرش دین و حکومت رسمی روبرو هستیم. به نظر من امروزه باید بررسی هنرهای ایران پیش از اسلام را با رویکردهای دیگری انجام دهیم. امروزه علاوه بر بررسی منطقه‌ای باید دوره‌های پادشاهی را نیز در بخش‌های متفاوت بررسی و مطالعه کرد، زیرا طبیعی است که در گسترة جغرافیای وسیع تحت تسلط ایران در آن زمان و همچنین در طول پادشاهی‌های طولانی ـ ۳۰۰ تا ۵۰۰ ساله‌ـ نمی‌توان انتظار داشت که سنت‌های رایج تصویرنگاری در همه جا و در طول دوره‌های پادشاهی یکسان مانده باشد.

او در پایان افزود: به نظر می‌رسد دیگر گفتن هنر دورة ساسانی یا هنر دورة اشکانی و یا هنر ایران پیش از اسلام چندان آکادمیک نیست و این دوره‌ها را باید از لحاظ مکانی و زمانی تقسیم‌بندی کرد و آنگاه بررسی کرد.  

 

انتشارات پژوهشکده هنر کتاب «شمایل‌نگاری در دوره ساسانیان؛ یک بررسی تحلیلی» اثر ندا اخوان‌اقدم را در ۲۳۴ صفحه، تیراژ ۵۰۰ نسخه و با قیمت ۳۷۰۰۰ تومان منتشر کرده است.


٠٩:٤٩ - يکشنبه ٨ تير ١٣٩٩    /    شماره : ٨٠٠٣    /    تعداد نمایش : ١٣٤



خروج