نشست تخصصی «هنر و جنگ؛ بررسی آثار موزه‌های جنگ در ایران و جهان» سه‌شنبه ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ با حضور حجت امانی، عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس، در پژوهشکده هنر برگزار شد.

به گزارش روابط عمومی پژوهشکده هنر فرهنگستان هنر، در آغاز این نشست، شهاب پازوکی، مدیر گروه پژوهشی تاریخ هنر این پژوهشکده، با اشاره به پیوند دیرینه میان جنگ و حیات انسانی، عنوان کرد که جنگ و نزاع از نخستین دوره‌های شکل‌گیری هنر، همواره یکی از موضوعات مورد توجه هنرمندان بوده است؛ از نقش‌برجسته‌های آشوری و آثار هخامنشی و ساسانی تا هنر غرب در دوره‌های مختلف. با وقوع دو جنگ جهانی در سده بیستم، ابعاد گسترده و پیامدهای ویرانگر این رویدادها، توجه هنر را بیش از پیش به جنگ معطوف کرد و آثار متعددی در حوزه‌های سینما، عکاسی، موسیقی، تئاتر و هنرهای تجسمی با این مضمون شکل گرفت. در ایران نیز جنگ هشت‌ساله زمینه‌ساز ظهور و گسترش گونه‌ای از تولیدات هنری با عنوان «هنر دفاع مقدس» شد و آثار متعددی در حوزه‌های مختلف پدید آمد. بر همین اساس، گروه پژوهشی تاریخ هنر پژوهشکده هنر، با توجه به برنامه‌های خود در زمینه مطالعه تاریخ هنر معاصر ایران، برگزاری مجموعه نشست‌هایی درباره بازنمایی جنگ در هنر معاصر را در دستور کار قرار داده است.

در ادامه نشست، حجت امانی، با تمرکز بر آثار و روایت‌های هنری شکل‌گرفته در موزه‌های جنگ، زمینه‌ای برای بررسی رویکردهای موزه‌ای در مواجهه با آثار مرتبط با جنگ و نحوه بازنمایی آن فراهم کرد. امانی با بیان اینکه در این نشست، تمرکز او بر آثار هنری و نحوه ارائه آنها در موزه‌های جنگ است، گفت، جنگ اگرچه پدیده‌ای ویرانگر و ناخوشایند است، اما در طول تاریخ با ارزش‌ها، باورها و اعتقاداتی پیوند داشته که انسان‌ها برای آنها حاضر به مقاومت بوده‌اند؛ از همین رو، هنرمندان در فرهنگ‌ها و دوره‌های مختلف به این پدیده واکنش نشان داده‌اند.

این پژوهشگر در ادامه با تشریح ساختار موزه‌ جنگ در لندن گفت، این موزه در پنج طبقه طراحی شده و هر بخش موضوعی متفاوت را دنبال می‌کند. یکی از بخش‌ها به رابطه جامعه و جنگ اختصاص دارد و در طراحی فضای آن از عناصری مانند تصاویر محیط‌های جنگی، صدا و حتی بو استفاده شده تا تجربه‌ای حسی از فضای جنگ برای مخاطب ایجاد شود. بخش دیگری به کودکان و جنگ اختصاص دارد و در آن تصاویری از کودکان و خانواده‌های نظامی، همچنین اسباب‌بازی‌ها و اشیایی مرتبط با تجربه کودکان در دوران جنگ به نمایش درآمده است. بخش دیگری نیز اسناد مرتبط با جنگ را دربرمی‌گیرد.

این عضو گروه پژوهشی تاریخ هنر پژوهشکده هنر، در ادامه به بخش «جنگ و هنر» این موزه پرداخت که در آن آثار هنری متعددی از هنرمندان و دوره‌های مختلف ارائه شده است. به گفته او، نحوه چیدمان ادوات و تجهیزات نظامی، از جمله هواپیماهای مربوط به جنگ‌های جهانی اول و دوم، به‌گونه‌ای بود که احساس وحشت و ابعاد فیزیکی جنگ را به مخاطب منتقل می‌کرد. امانی در ادامه به نمونه‌هایی از آثار هنری مرتبط با جنگ پرداخت و از آثار آلبرتو بورّی، هنرمند ایتالیایی، یاد کرد که بخش مهمی از آثارش به تجربه و پیامدهای جنگ اختصاص دارد. او همچنین آثار آنزلم کیفر، هنرمند آلمانی، را مورد بررسی قرار داد و گفت بخش مهمی از آثار این هنرمند به فجایع و تراژدی‌های ناشی از جنگ می‌پردازد.

در ادامه، امانی به اثری از پابلو پیکاسو درباره جنگ اسپانیا اشاره کرد و برخی عناصر تصویری آن را مورد توجه قرار داد. وی همچنین به سابقه نمایش اثری از پیکاسو در سازمان ملل و ارتباط آن با یادآوری پیامدهای جنگ اشاره کرد. به گفته امانی، بخشی از آثار ارائه‌شده در موزه نیز به عکاسی اختصاص داشت و رویکردهای متفاوت هنرمندان به جنگ را نشان می‌داد؛ رویکردهایی که در برخی موارد، به‌جای نمایش مستقیم خشونت، از نمادها و استعاره‌ها برای بیان تجربه جنگ بهره می‌گرفتند.

بخش دیگری از سخنان امانی به هنرمندان خاورمیانه اختصاص داشت. او از عمران قریشی، هنرمند پاکستانی، نام برد که با پشتوانه نگارگری و مینیاتور وارد هنر معاصر شده و در بخشی از آثار خود عناصر مرتبط با جنگ را با زبان نگارگری تلفیق کرده است.وی همچنین به سفارش موزه متروپولیتن به قریشی و اجرای اثری در فضای این موزه اشاره کرد که در آن رنگ قرمز و عناصر گیاهی و برگ‌های برگرفته از نگارگری در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند؛ ترکیبی که به گفته او، یادآور جنگ و خونریزی است.

وی در ادامه نمونه‌هایی از آثار هنرمندان خاورمیانه با موضوعاتی همچون جنگ سرد، پیامدهای جنگ، انفجار هسته‌ای، آوارگی و ویرانی را معرفی کرد و از هنرمندانی همچون شاکر حسن آل‌سعید، هنرمند عراقی، و ایمن بعلبکی، هنرمند لبنانی، نام برد و در توضیح این آثار گفت برخی از هنرمندان، به‌جای نمایش مستقیم صحنه‌های جنگ، بر پیامدهای آن، از جمله ویرانی ساختمان‌ها، آوارگی و آثار برجای‌مانده از جنگ تمرکز کرده‌اند.

در بخش دیگری از نشست، امانی نمونه‌هایی از آثار هنرمندان ایرانی را بررسی کرد و بر تفاوت برخی رویکردهای هنری در ایران با نمونه‌های غربی تأکید داشت. او با اشاره به آثار عکاسی مرتبط با جنگ در ایران گفت در برخی از این آثار، برخلاف تصاویر مبتنی بر ویرانی و خشونت، عناصری همچون امید، لبخند و نگاه انسانی حضور پررنگ‌تری دارند. وی همچنین به نمونه‌هایی از چیدمان‌های هنری با استفاده از لباس‌های باقی‌مانده از اسرا و آثاری از هنرمندانی اشاره کرد که به دیوارها و ویرانه‌های پس از جنگ پرداخته‌اند.

امانی سپس نمونه‌هایی از آثار دیجیتال خود را معرفی کرد که در آنها تصاویر و عناصر برگرفته از موزه‌های جنگ با مضامین موجود در فرهنگ ایرانی و اسلامی ترکیب شده‌اند. به گفته او، در بخشی از این آثار، جنگ‌های موجود در فرهنگ و تاریخ ایران و اسلام با تصاویر جنگ‌های مدرن و ادوات نظامی تلفیق شده است.

در ادامه نشست، این پژوهشگر به تفاوت نگاه فرهنگ‌های مختلف به جنگ اشاره کرد و گفت نحوه بازنمایی این پدیده در آثار هنری به عوامل متعددی از جمله زمینه فرهنگی، باورها، ارزش‌ها، سیاست‌ها و گفتمان‌های مسلط بر زندگی هنرمند وابسته است. او تأکید کرد که نمی‌توان آثار هنرمندان را صرفاً واکنش یا بازتاب مستقیم جنگ دانست؛ زیرا برخی هنرمندان، افزون بر تجربه شخصی یا تاریخی، به مجموعه‌ای از باورها و ارزش‌های زیبایی‌شناختی و فرهنگی رجوع می‌کنند. وی همچنین با اشاره به تفاوت میان آثار هنرمندان غربی و برخی هنرمندان خاورمیانه گفت، در برخی آثار هنرمندان غربی، جنبه جسمانی، خشونت و فاجعه جنگ برجسته‌تر است، در حالی که برخی هنرمندان خاورمیانه‌ از عناصر فرهنگی، تاریخی و زیبایی‌شناختی خود برای بیان تجربه جنگ بهره گرفته‌اند.