کارگاه تخصصی «هوش مصنوعی و آینده هنر»، روز دوشنبه 26 آبان 1404، در پژوهشکده هنر فرهنگستان هنر برگزار شد.

به گزارش روابط‌عمومی پژوهشکده هنر، در این کارگاه تخصصی، که به همت گروه پژوهشی نظریه و نقد هنر پژوهشکده هنر برگزار شد، رضا افهمی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه تربیت مدرس، درباره «هوش مصنوعی و آینده هنر» به سخنرانی پرداخت

.

    افهمی در ابتدا به معرفی هوش مصنوعی، تاریخ پیدایش آن، روند شکل‌گیری و پیشرفت آن تا به اکنون و نحوه عملکرد و ماهیت آن پرداخت؛ چرا که به اعتقاد وی، شناخت ما از هوش مصنوعی بسیاری از دیدگاه‌های منفی و نگرش‌های پر‌‌زاویه نسبت به آن را کم خواهد کرد. نکته‌ای که وی از همان ابتدا بر آن تأکید می‌ورزید، این بود که نسخه‌ای از هوش مصنوعی که در حال‌حاضر با آن روبرو هستیم آن‌قدر ساده و ابتدایی است که هنوز نمی‌توان به آن هوش مصنوعی گفت و بیشتر یک کلمه ژورنالی و بیزینسی می‌باشد تا واقعی. شاید در سال دو هزار و چهل آن چیزی بشود که ما بتوانیم به آن نام واژه «هوش» را اطلاق کنیم. او افزود که هوش مصنوعی قطعاً زندگی بشر را تغییر می‌دهد ولی این دگرگونی هرگز عجیب‌تر از دگرگونی‌های دیگر تاریخ بشر نیست. خود این تغییرات، ترسناک نیستند بلکه مسائل دیگری هستند که باعث نگرانی می‌شوند.

    افهمی، در ادامه، برای تبیین نحوه عملکرد هوش مصنوعی، به بررسی تفاوت‌های بین ماشین لرنینگ و دیپ لرنینگ پرداخت: هسته هوش مصنوعی را چیزی به اسم ماشین لرنینگ تشکیل می‌دهد که به مجموعه‌ای از علوم، مثل بینایی ماشین، یا در واقع پردازش زبان طبیعی برمی‌گردد، که موضوع جدیدی نیست و سال‌هاست که از این سیستم در بررسی متون و روش تحلیل محتوا استفاده می‌شود. در این سیستم، ما یک سری فیچر و ویژگی تعیین می‌کنیم تا کامپیوتر و ماشین لرنینگ بر اساس آن‌ها شروع به استخراج مطلب نماید. در برخی موارد تعیین فیچر، یک مشکل بزرگ به‌شمار می‌رود. به عنوان مثال می‌توان اشاره کرد به رنگ، تونالیته، مضمون، موضوع یا چیزهایی از‌ین قبیل در آثار نقاشی. بنابراین، یک هسته خیلی عمیق‌تری هست به نام یادگیری عمیق. این یادگیری عمیق بر خلاف ماشین لرنینگ، یک مورد کاملاً انسانی است. وی در ادامه جلسه به تشریح چگونگی عملکرد «آلکس نت» و شباهتش با عملکرد چشم انسان پرداخت.

    در ادامه جلسه، عضو گروه پژوهشی نظریه و نقد‌‌‌‎‏ هنر پژوهشکده هنر، از تجربه خود در استفاده از ترنسفورماتیک لرنینگ و هوش مصنوعی در بررسی نقاشان و تصاویر کتاب شاهنامه طهماسبی گفت. موضوع مهم دیگری که به آن پرداخته شد، بحث خود‌‌اصلاحی و خود‌‌ارتقائی نرم‌افزارها و هوش مصنوعی به‌جای آپدیت و اصلاح شدن توسط برنامه‌نویسان و کمپانی‌ها بود؛ نسل جدید نرم‌افزارهایی که خودشان، خود را توسعه می‌دهند. اتفاقی که تا پنج سال آینده انتظار داریم رخ بدهد.

    عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس در ادامه، به بحث اصلی جلسه، یعنی تأثیر هوش مصنوعی در زمینه هنر پرداخت و آن را در دو مقوله، چشمگیر و قابل بررسی دانست. یکی در زمینه پژوهش‌های هنری و دیگری خلق و آفرینش آثار هنری. وی گفت در پژوهش هنر، ما در حال ورود به دنیای جدیدی هستیم. فهم جدیدی از هنرها در حال رخ دادن است. ما همواره در تشخیص و پیدا کردن ویژگی و فیچرهای سبک‌های مختلف و متعدد هنرهای گوناگون، در تصاویر، آواها، پرفورمنس‌ها و تئاترها دچار مشکل بوده‌ایم، ولی در حال حاضر، با کمک هوش مصنوعی، همانند ذهن خودمان، می‌توانیم انواع جدید ویژگی‌ها را درآورده و ذخیره کنیم، برای مثال، نکته جالب در سبک‌شناسی نویسندگان جهان از طریق هوش مصنوعی این است که بیشترین یافته‌های هوش مصنوعی بر اساس ریتم به کار بردن ضمایر و کلمات ربطی است، نه چگونگی به کارگیری کلمات در اثر. در صورتی‌که تاکنون، سبک، در تاریخ ادبیات، هیچ‌گاه از این منظر بررسی نشده است.

افهمی در عین حال به ضعف‌های هوش مصنوعی نیز اشاره کرد و گفت هوش مصنوعی با وجود سرودن شعر و ساختن قافیه‌ها و ریتم، هنوز قادر به ساختن درست معانی نیست و در این زمینه، هنوز تسلط بر معانی، در اختیار ما می‌باشد.

 در ادامه بررسی عملکردهای مثبت یا منفی هوش مصنوعی به «آیوا» اشاره شد که با در اختیار داشتن دیتای کل تاریخ موسیقی، در طی نیم‌ساعت، با الهام از جنگ ستارگان، موسیقی «در میان ستارگان» را نوشته و با اجرایی در هالیوود، در فیلم جدید «جنگ ستارگان» استفاده شده است. ولی در نهایت یک موسیقی‌دان به راحتی متوجه می‌شود که این اثر، ساخته ذهن یک انسان نیست. ساخته‌های هوش مصنوعی پر از ایرادهایی هستند که از دید متخصصین آن رشته، مخفی نمی‌مانند.

    وی در بخش دیگری از سخنان خود به بحث اصالت اثر هنری در تولیدات هوش مصنوعی پرداخت و گفت:  هوش مصنوعی هیچ اثری را دوبار خلق نکرده است. این الگوریتم‌ها آن‌قدر بزرگ و تصادفی هستند که هیچ اثری تکرار نمی‌شود و در واقع اصالت اثر هنری خلق شده توسط هوش مصنوعی، حفظ می‌شود. افهمی در ادامه به تئوری بنیامین و مخالفینش در موضوع اصالت اثر هنری و  «هاله هنری» در آثار تکرار‌پذیر اشاره کرد و گفت: در آینده، اصالت، به نوع دیگری خواهد بود. اصالت در اختیار هنرمندانی خواهد بود که الگوریتم‌های شخصی خود را دارند، الگوریتم‌هایی که همانند یک ابزار ویژه برای هنر آینده است. درست همانند شیوه قلم زدن خاص یا نحوه استفاده خاص از رنگ‌ها. در آینده، هر هنرمند الگوریتم و یک مجموعه دیتای خاص خود را دارد که البته اصلاً چیز خیلی خاص و پیچیده ای نیست، چرا‌که این تغییرات در مقایسه با تغییراتی که ما از زمان ساخت رنگ‌های تخم مرغی، حذف آن‌ها و ساخت رنگ‌های امروزی، در تاریخ هنر تجربه کرده‌ایم، بسیار ناچیز است. تکنولوژی، همواره هنر را تغییر داده، ولی هیچ‌گاه ذات هنر تغییری نکرده است. به عنوان مثال در هنر‌هایی همچون گرافیک یا معماری، نرم‌افزارها جای ابزارهای قدیمی را گرفته‌اند. ذات و مفاهیم این هنرها تغییری نکرده، بلکه فقط انجام آن‌ها بسیار راحت‌تر و سریع‌تر شده است و این بسیار مثبت و مفید و کارآمد است. او همچنین به ایجاد ابعاد وسبک‌های هنری جدیدی مثل نقاشی‌ها وتصاویر سه بعدی اشاره کرد که فرد با ابزار و امکانات جدید می‌تواند فضای اطراف خود را با رنگ و نور نقاشی کند و در میان آن قدم بزند.

  افهمی همچنین به گزارشی که برای اولین‌بار در پایان سال 2025 منتشر شده اشاره کرد که در آن، به سبک‌های هنری که در این سال، توسط هوش مصنوعی به وجود آمده‌اند پرداخته شده است. سبک‌هایی چون: پاپ رئالیسم (Pop Realism)، پاپ سورئالیسم (Pop Surrealism) ، احیاء آر دکو (Art Deco Revival)، گلیچ آرت (Glitch Art) ، نیورال ابسترکت (Neural Abstract) ، مینیمال مجازی (Virtual Minimalism).

   افهمی، در ادامه به بحث حقوق معنوی اثر خلق شده در هوش مصنوعی و همچنین تأثیر هوش مصنوعی و چت جی‌بی‌تی بر فرهنگ مخاطبان پرداخت و افزود: هوش مصنوعی مرتب در حال تولید ترند، در زمینه‌های مختلف می‌باشد. چیزی که ذهن و رفتارهای کودکان و نسل جوان کنونی را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد. در سنین خاص، سلبریتی‌های هوش مصنوعی در حال جایگزین شدن با سلبریتی‌های اینستاگرامی هستند.

   عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس، در بخش پایانی سخنان خود به خطرات دستکاری داده‌ها توسط مالکین هوش مصنوعی و یا قطع کردن یک‌باره ارتباط افراد با داده‌ها و ابزار و دیتاها اشاره نمود. وضعیتی که ممکن است در آینده، در صورت ادامه استفاده مکرر از هوش مصنوعی، پیامدهای جبران‌ناپذیر یا هراس‌انگیزتری نسبت به قطع اینترنت برای بشر، ایجاد کند. افهمی افزود به نظر می‌رسد یکی از بحث‌های بسیار گسترده این است که چگونه باید از هوش مصنوعی  استفاده کرد؟ وی در نهایت تأکید دارد که به نظر او داستان هوش مصنوعی، بسیار پر سر و صدا‌تر و پر طمطراق‌تر از چیزی است که در واقعیت وجود دارد. می‌شود از آن به عنوان ابزاری برای ساده‌تر کردن و تسریع کارها استفاده کرد، ولی در نهایت همچون تمام پیشرفت‌های دیگری که در طول تاریخ رخ داده، تأثیر عمیقی بر ماهیت انسانی بشر و ذات هنر نخواهد گذاشت.