پژوهشکده هنر فرهنگستان هنر، کارگاه تخصصی برخط «یادگیری عمیق مصور» را با هدف معرفی مبانی یادگیری عمیق مصور و بررسی ظرفیتهای هوش مصنوعی در تحلیل و پژوهش آثار هنری برگزار کرد. در این کارگاه، ضمن تشریح سازوکار شبکههای عصبی و کاربردهای هوش مصنوعی در پژوهش هنر، امکان بهرهگیری از روشهای محاسباتی برای تحلیل سبکشناختی نگارههای شاهنامه شاه طهماسب و بررسی ویژگیهای بصری این اثر شاخص دوره صفوی مورد توجه قرار گرفت.

به گزارش روابط عمومی پژوهشکده هنر، این کارگاه روز دوشنبه ۲۰مهرماه ۱۴۰۵، از ساعت ۱۵تا ۱۸، با حضور دکتر رضا افهمی، عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس و عضو گروه پژوهشی نظریه و نقد هنر پژوهشکده هنر، و صدف پورمحمود، پژوهشگر و دکتری پژوهش هنر دانشگاه تربیت مدرس، بهصورت برخط برگزار شد.
در بخش نخست کارگاه، دکتر رضا افهمی به بررسی سازوکار ادراک بصری انسان و مقایسه آن با عملکرد شبکههای عصبی مصنوعی پرداخت. وی با تشریح نقش نورونها، لایههای پردازش اطلاعات و نحوه شناسایی الگوهای بصری، چگونگی تبدیل دادههای اولیه تصویری به اطلاعات قابل شناسایی در سامانههای هوش مصنوعی را توضیح داد.
افهمی همچنین با اشاره به تفاوت یادگیری ماشین با برنامهنویسی سنتی، نقش دادههای آموزشی، پردازش تدریجی اطلاعات و شناسایی الگوها را در عملکرد این سامانهها تبیین کرد. وی با مرور سیر تحول فناوریهای تشخیص تصویر، از شناسایی اعداد دستنویس تا تحلیل تصاویر پیچیدهتر، به ظرفیت این فناوریها برای استفاده در حوزههای تخصصی هنر، از جمله شناسایی و بررسی نگارهها، پرداخت.
عضو گروه نظریه و نقد هنر پژوهشکده هنر، در ادامه، کاربردهای هوش مصنوعی در تولید آثار هنری و پژوهشهای تخصصی هنر را تشریح کرد. وی با اشاره به قابلیت این فناوری در تولید آثار موسیقایی و پردازش دادههای پیچیده، بر اهمیت استفاده از هوش مصنوعی بهعنوان ابزاری پژوهشی تأکید کرد. به گفته وی، بهرهگیری از این ابزارها در مطالعات هنری میتواند از سطح استفاده از سامانههای آماده فراتر رود و با نظارت دقیق پژوهشگر بر فرایند گردآوری، پردازش و تحلیل دادهها، زمینه بررسیهای تخصصیتر را فراهم آورد.
در بخش دوم کارگاه، صدف پورمحمود در مقدمه به بررسی کاربرد زیباییشناسی محاسباتی و یادگیری عمیق در مطالعات تاریخ هنر ایران پرداخت و پژوهش خود درباره تحلیل نگارههای شاهنامه شاه طهماسب را بهعنوان نمونهای از پیوند فناوریهای نوین با پژوهش هنر ایرانی معرفی کرد.
وی با تبیین جایگاه زیباییشناسی محاسباتی، توضیح داد که این رویکرد با بهرهگیری از روشهای کمی، یادگیری ماشین و بینایی رایانه، امکان مطالعه نظاممند ویژگیهای بصری آثار هنری را فراهم میکند. از این منظر، تحلیل محاسباتی تصاویر میتواند در کنار روشهای متداول تاریخ هنر، به شناسایی الگوهای تصویری، بررسی شباهتها و تفاوتهای سبکی و بازنگری در انتساب آثار به هنرمندان کمک کند.
پورمحمود با اشاره به برخی چالشهای پژوهش در تاریخ هنر ایران، از جمله ناشناخته بودن هویت شماری از هنرمندان، محدودیت شواهد قطعی برای انتساب آثار و دشواری دسترسی به تصاویر و اسناد تاریخی، بر ضرورت بهرهگیری از روشهای تحلیلی مکمل تأکید کرد. وی در این زمینه، نگارههای شاهنامه شاه طهماسب را بستری ارزشمند برای بررسی قابلیتهای روشهای محاسباتی در مطالعه سبک هنری و شناخت روابط میان آثار دانست.
.jpg)
شاهنامه شاه طهماسب، از برجستهترین نسخههای مصور شاهنامه فردوسی در دوره صفوی، بهدلیل برخورداری از نگارههای متعدد و ارزشمند و مشارکت هنرمندان مختلف در شکلگیری آن، ظرفیت چشمگیری برای مطالعات سبکشناختی دارد. بررسی ویژگیهای بصری این نگارهها میتواند به شناخت دقیقتر تفاوتهای شیوههای اجرایی، الگوهای مشترک تصویری و چگونگی شکلگیری سبکها در محیط هنری دربار صفوی کمک کند.در این چارچوب، پورمحمود به مسئله شناسایی و دستهبندی هنرمندان مرتبط با این نسخه و محدودیتهای پژوهشهای پیشین پرداخت. با وجود مطالعات انجامشده درباره هویت برخی از هنرمندان، بررسی نظاممند ویژگیهای سبکی و نسبت میان شیوههای تصویری آنان همچنان از زمینههای قابل پیگیری در پژوهشهای تاریخ هنر به شمار میرود. استفاده از ابزارهای محاسباتی میتواند امکان مقایسه دقیقتر نگارهها را فراهم آورد و شواهد تازهای برای ارزیابی فرضیههای مربوط به سبک و انتساب آثار در اختیار پژوهشگران قرار دهد؛ هرچند نتایج چنین تحلیلهایی نیازمند ارزیابی و تفسیر تخصصی در پرتو شواهد تاریخی و هنری است.در مطالعه نگارههای شاهنامه شاه طهماسب، چنین رویکردهایی میتوانند برای مقایسه ویژگیهای بصری، شناسایی شباهتهای ساختاری و دستهبندی تصاویر بر اساس الگوهای مشترک به کار گرفته شوند. از این طریق، تحلیل محاسباتی میتواند ابزار مکملی برای بررسیهای سنتی تاریخ هنر باشد و به طرح پرسشهای تازه درباره شیوههای نگارگری، تنوع سبکها و سازمان تولید آثار در کارگاههای هنری دوره صفوی بینجامد.
این پژوهشگر هنر در ادامه، انواع روشهای یادگیری ماشین را، شامل یادگیری با نظارت، یادگیری بدون نظارت و یادگیری تقویتی، معرفی کرد. این روشها از منظر چگونگی آموزش سامانهها، استخراج الگوها از دادههای تصویری و امکان تعمیم نتایج به دادههای جدید مورد بررسی قرار گرفتند.
کارگاه تخصصی «یادگیری عمیق مصور» با پیوند دادن مبانی نظری هوش مصنوعی به نمونههای کاربردی در پژوهش هنر، بر اهمیت توسعه روشهای میانرشتهای در مطالعه آثار تاریخی تأکید کرد. بررسی نگارههای شاهنامه شاه طهماسب در این نشست، نمونهای از چگونگی استفاده از فناوریهای نوین برای گسترش ابزارهای تحلیل بصری و فراهم آوردن زمینههای تازه برای پژوهش در تاریخ نگارگری ایرانی بود. این کارگاه سهساعته با پاسخگویی استادان به پرسشهای شرکتکنندگان درباره مباحث مطرحشده به پایان رسید.